تحقيقا رهبر بزرگ اين عمليات دگرگون سازى در مدتى كوتاه ، گام‌هاى حيرت‌آورى طى كرد و لازم بود راه طولانى اين روند ، بعد از رحلت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيز ادامه يابد ؛ و از طرفى مدت‌ها پيش از رحلت ، حضرت دريافته بود زمان وفاتش فرا رسيده است و اين مطلب را به روشنى در حجة الوداع « 1 » اظهار نموده بود ؛ و چنين نبود كه مرگ ، ناگهان و غافلگيرانه بر حضرت وارد شده باشد ؛ و اين بدين معنى است كه حتى اگر از عامل ارتباط با غيب و پشتيبانى مستقيم الهى از رسالت از طريق وحى « 2 » چشم‌پوشى كنيم ، حضرت فرصت كافى براى انديشه در مورد آيندهء دعوت ، پس از خود را داشت . از اين مطلب روشن مىتوانيم تصور كنيم در مقابل

--> - لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ سورهء حديد ، آيهء 9 . ( 1 ) - و اين مطلب را حضرت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در خطبهء حجة الوداع بيان كرد : « ألا و إنى اوشك أن ادعى فاجيب . . . » و در روايتى : « كأني قد دعيت فأجبت و إني تركت فيكم الثقلين . . . » صحيح مسلم ، ج 4 ، ص 1874 . از عبد الله بن مسعود نقل است : « شبى با حضرت نبى بودم و ديدم حضرت آه كشيد ! عرض كردم : چه شده است اى رسول خدا ؟ حضرت فرمود : مرگم فرا رسيده است » . مختصر تاريخ ابن عساكر ، ج 18 ، ص 32 . ( 2 ) - به اين معنا كه اگر فرض كنيم حضرت رسول اكرم بر دعوت مبارك خويش پافشارى كرده كه چنين بوده و اصرار داشته دعوت به مقصد خويش برسد و انتظار داشته است اين دعوت به همهء جهان برسد ، مقصد اين موضوع ، مقتضى است حضرت حساب آينده را بكند .